Grondwold to zalesiona przełęcz w Górach Granicznych, łącząca niziny z wysoko położoną doliną Stoneshield. Przez siodło między dwoma grzbietami biegnie trakt kupiecki prowadzący ku osadzie i bramom podziemnych królestw krasnoludów. Dolne partie przełęczy porasta gęsty las świerkowy, w którym nawet w południe panuje półmrok. Wyżej drzewa ustępują skalistemu stokowi, a droga zwęża się do kamiennego gardła między dwoma garbami terenu.
Od strony nizin rozciąga się puszcza Czarnobór, poprzecinana polanami, mokradłami i jarami. Boczne ścieżki oraz wąskie kozie drogi pozwalają dotrzeć na zbocza i w okolice kopalń z pominięciem głównego traktu, lecz nie nadają się do przemarszu wielkiej armii. Na większym skalnym garbie znajduje się kurhan zwieńczony kamieniem zwanym Progiem Dwalina. Wyryte na nim imiona poległych stopniowo zacierają wiatr i mróz.
Kronika Bitwy pod Grondwoldem
Poniższa kronika opisuje obronę przełęczy i Stoneshield podczas Wielkiej Plagi.
Spisana w Stoneshield ręką Thrana Rylssona, kronikarza Rady za panowania Lorda Dwalina. Przepisana wiernie po wiekach w archiwum Rady, gdy pierwotne karty zaczęły kruszeć.
Przedmowa kronikarza
Ja, Thran Rylsson, syn Rylfa, kronikarz Rady, spisuję te słowa nie ku chwale żadnego rodu ani ku pociesze żywych, lecz ku pamięci. Pamięć jest bowiem jak strop w sztolni: póki stoi, nikt o nim nie myśli, a gdy runie, za późno żałować, że podpór nie sprawdzano.
Sam w bitwie nie stałem, bo moje ręce lepiej znają pióro niż topór, a Lord Dwalin kazał mi zostać w osadzie i liczyć wozy z rannymi. Przeliczyłem ich więcej, niż chciałbym pamiętać. Wszystko, co tu zapisuję, usłyszałem od tych, którzy wrócili. Rozpytywałem każdego z osobna i spisywałem tylko to, co powtarzało się w wielu opowieściach. Gdzie świadkowie się różnili, tam to zaznaczam. Czego nie wiem, tego nie zmyślam.
Rozdział I. O przyczynach wojny i o tym, co spało pod osadą
W latach, o których piszę, za panowania Lorda Dwalina, syna Thorgrima, nasza osada stała u podziemnych bram, w wysokiej dolinie u stóp Gór Granicznych. Wznieśli ją nasi ojcowie po to, by krasnoludy z głębin miały gdzie handlować z ludźmi. Był tu dwór Lorda, kilka kuźni, gospody i targowisko. Od strony doliny, skąd przychodzą ludzcy kupcy, murarze dopiero wznosili pierwszy mur. Na zboczach wokół osady widniały dziesiątki wylotów sztolni i szybów, które nie miały ani bram, ani straży.
Korgrim był wodzem klanu Ponurej Dłoni, jednym z najznamienitszych Kowali Run swoich czasów i członkiem Rady, której przewodniczył Lord Dwalin. Jego klan zamieszkiwał najniższe poziomy kopalń. W tych latach Korgrim przebił się w głębinach do przejścia nieznanego żadnej mapie. Prowadziło ono, jak później się okazało, do starych ruin pomiotów, budowli wzniesionych w skale na długo przed tym, nim zamieszkaliśmy w okolicy. Korgrim zszedł tam ze swoim orszakiem i nie powrócił. Nie znaleziono po nim ciała.
Górnicy, którzy szli za nim najdalej i uszli z życiem, opowiadali przed Radą rzecz dziwną. Sam ich słuchałem i zapisuję ich słowa wiernie: „Ściany ruin miały być poprzecinane żyłami rudy, której żaden z nich nie znał. Ruda ta nie lśniła jak złoto ani nie matowiała jak żelazo, lecz pulsowała czerwonawym blaskiem, wolno i miarowo, jakby w głębi skały biło serce. Kto długo na nią patrzył, ten mówił potem o śnie bez wypoczynku i o szepcie, którego słów nie dało się powtórzyć.”
Nie wiem, czy to Korgrim tę żyłę naruszył, czy samo otwarcie przejścia ją obudziło. Wiem tylko tyle, że niedługo potem pomioty wyszły na powierzchnię.
Rozdział II. O nadejściu pomiotów
Pierwsze wieści przynieśli ludzie z nizin. Kupcy, którzy przychodzili do nas traktem z dolin, opowiadali o wsiach w puszczy Czarnobór, z których nie ma już kogo wysyłać na targ. Potem przyszli sami uciekinierzy, wozami i pieszo, z dziećmi na rękach.
Mówili, że w puszczy otwarły się zapadliska, że wyłażą z nich stwory podobne do pająków, ale wielkie jak wóz, o długich, łamanych w wielu stawach nogach. Mają cielska jakby obdarte ze skóry, brunatnoczerwone i najeżone kolcami, a paszcze, które otwierają się szerzej, niż przystoi żywej istocie. Pomiędzy nimi kroczyły postacie wyższe od człowieka, ciemne i zakute w coś, co nie było ani zbroją, ani skórą.
Rada z początku nie dała wiary. Lord Dwalin posłał jednak na niziny zwiadowców, a ci wracali co kilka dni z wieściami, z każdym razem gorszymi.
Pomioty nie ruszyły od razu. Wyłaziły z zapadlisk nocami, coraz liczniej, i zbierały się na rozległych polanach i mokradłach w samym sercu puszczy. Zwiadowcy mówili, że wyglądało to jak mrowisko, które dopiero budzi się do życia po zimie. Zrazu było ich kilkaset, potem kilka tysięcy, a każdej nocy wychodziło więcej. Las wokół tych polan obumierał. Igły opadały ze świerków, a w strumieniach zdychały ryby.
Wysokie, ciemne postacie nie pozwalały rojowi się rozejść. Chodziły między pomiotami i włóczniami zaganiały je z powrotem, ilekroć któreś odchodziły za daleko, tak jak pasterz zgania stado. Zwiadowcy widzieli też, jak stawały nieruchomo na skraju polan i patrzyły pod górę, ku Górom Granicznym, całymi godzinami. Wszyscy rozumieliśmy, że czekają, aż zbierze się dość, by ruszyć.
Trwało to blisko miesiąc. Był to czas, który los nam podarował, choć wtedy nikt tak o nim nie myślał. Każdy dzień, w którym rój stał w puszczy, był dniem, w którym nasi gońcy mogli dotrzeć do kolejnej osady.
Najstarszy ze zwiadowców, Gunnolf Szron, przez ostatnią noc przed wymarszem leżał na grani nad puszczą i próbował policzyć pomioty na polanach. Rano przyszedł przed Radę i rzekł, że liczyć przestał, gdy doszedł do dziesięciu tysięcy, bo zaczęło świtać, a z zapadlisk wciąż wychodziły nowe. Tego samego dnia rój ruszył. Szedł szerokim pasem przez puszczę, a wszystkie ślady w śniegu były zwrócone w jedną stronę, pod górę, ku nam. Stary Kowal Run, Hjalmar z Głębin, wypowiedział wtedy przed Radą słowa, które słyszałem na własne uszy:
„One nie idą po nasze złoto ani po nasze trupy. Idą do domu. A ich dom leży pod naszymi stopami”.
Było bowiem jasne, że pomioty szły ku ruinom pod osadą i ku tej samej czerwonej żyle, której blask widzieli ludzie Korgrima. Kowale Run sądzili, że dawne podziemne drogi pomiotów, które prowadziły pod naszą dolinę, od wieków są zawalone. Jak się potem okazało, mylili się. Rój wyszedł na powierzchnię daleko na nizinach i musiał iść górą, przez puszczę, a potem pod górę, ku Stoneshield i wylotom naszych kopalń.
Z nizin do naszej doliny prowadzi tylko jedna droga, którą może przejść taka horda. Jest nią przełęcz Grondwold. To zalesione siodło między dwoma grzbietami, którym biegnie kupiecki trakt. Na dole przełęcz porasta świerk tak gęsty, że w południe panuje tam zmierzch, a ku górze las rzednie i przechodzi w skalisty, kamienisty stok. Kto chce dojść do Stoneshield od nizin i nie wspinać się po turniach, ten musi przejść przez Grondwold.
Rozdział III. O naradzie i zebraniu wojsk
Rada spierała się trzy dni. Starsi chcieli zamknąć się w osadzie i bronić jej do ostatniego. Lord Dwalin wysłuchał ich, po czym zapytał, czego właściwie mieliby bronić. Mur od doliny stał do połowy. Na zboczach wokół osady było kilkadziesiąt szybów i sztolni, a każde z tych przejść prowadziło w głąb. Zamknąć ich wszystkich się nie dało, a obsadzić tym bardziej. Kowale Run dodali do tego rzecz jeszcze gorszą. Gdyby rój doszedł do naszej doliny, rozlałby się po zboczach i wszedłby do kopalń setką dróg naraz.
Lord Dwalin rzekł wtedy słowa, które zapisałem:
„Obronić nas może tylko miejsce, w którym ta zgraja będzie musiała iść wąsko. Przychodzi mi do głowy tylko jedno miejsce w okolicy… przełęcz Grondwold”.
Na szczycie przełęczy, tam gdzie las się kończy, trakt przechodzi przez skalne gardło między dwoma garbami. Rój, który tamtędy pójdzie, uderzy w nas wąskim czołem i pod górę. Trzeba więc było wyjść mu naprzeciw i stanąć w otwartym polu, zanim dojdzie do doliny.
Sama nasza osada mogła wystawić ledwie kilkaset toporów. Lord Dwalin rozesłał więc gońców do wszystkich krasnoludzkich osad w okolicznych dolinach i na zboczach Gór Granicznych: do górniczych wiosek, do kamieniołomów, do samotnych kuźni i do strażnic przy przełęczach. Nie rozkazywał im, bo nie był ich panem. Prosił tylko, by przyszły bronić bram, przez które wszyscy handlujemy i za którymi śpią podziemne królestwa naszych przodków.
Żadna osada nie odmówiła. Taki już jest nasz krasnoludzki ród, że prośbę o pomoc w obronie wspólnego domu uważa za honor. W ciągu dwunastu dni zeszło do nas ponad dwadzieścia hufców, każdy pod własnym znakiem i ze swoim władcą na czele. Hufiec z Żelaznego Jaru przyszedł przez śnieg po pas, cztery dni bez postoju. Wioska Hammerdal, w której żyje niespełna stu krasnoludów, przysłała sześćdziesięciu, bo tylu miała mężczyzn zdolnych do walki. Zostawiła w domu tylko starców, kobiety i dzieci.
Posłał też Lord Dwalin do podziemnych królestw, przez wielkie bramy, poselstwo z prośbą o pomoc. Wiele dni czekaliśmy na odpowiedź, bo drogi w głębinach są długie, i niejeden w Radzie zwątpił, czy jakakolwiek nadejdzie. Piątego dnia bramy otwarły się od środka i wyszedł z nich hird z głębin pod wodzą Thana Khorvalda Ognistobrodego. Było ich ledwie trzystu, a wielu nosiło świeże opatrunki. Na powierzchni nikt z nas nie widział dotąd takiego wojska. Byli zakuci w płytowe zbroje od stóp po głowy, nieśli długie halabardy i ciężkie kusze. Przyszło z nimi także kilku Kowali Run z głębin.
Than Khorvald przyniósł wieść, która zmroziła Radę. Pomioty nie szły tylko powierzchnią. Pojawiały się także w dawnych tunelach w głębinach, daleko pod górami, i uderzały na podziemne królestwa, na ich kopalnie, drogi i najniższe hale. Podziemne krasnoludy walczyły więc we własnych domach i każdy topór był im potrzebny u siebie. Mimo to przysłały nam tylu wojowników, ilu zdołały oddać, bo jak rzekł Than, „jeśli padną bramy na górze, nie ostoją się i te na dole”.
Mówi się też, chociaż nie znalazłem na to żadnych dowodów, że w osadzie, przy zejściu do najniższych poziomów, stanęły krasnoludy Ponurej Dłoni.
Rozdział IV. O walce podjazdowej w puszczy
Zanim armia zdążyła się zebrać i wyruszyć na przełęcz, minęło dwanaście dni. Przez cały ten czas rój szedł z nizin pod górę, przez puszczę Czarnobór, ku Grondwoldowi. To Szare Płaszcze sprawiły, że nie doszedł prędzej i że doszedł tam, gdzie chciał go mieć Lord Dwalin.
Kapitan Brokk Mchobrody rozdzielił swoich ludzi na drużyny po dziesięciu i rozesłał je w puszczę, daleko przed przełęcz. Żadna nie stawała do otwartej walki. Łucznicy strzelali z drzew i z jarów do pomiotów, które odłączyły się od roju, i znikali, zanim reszta zdążyła zawrócić. Toporzyści czaili się w wykrotach i dobijali te, które utknęły w śniegu albo zostały w tyle. Nocami drużyny podpalały suche świerczyny po bokach roju, a że pomioty bały się ognia, cisnęły się ku środkowi, na trakt.
Najwięcej pracy kosztowały boczne ścieżki. Z puszczy na nasze zbocza prowadzą bowiem także wąskie kozie drogi i jary, którymi mniejsza gromada mogłaby dojść do kopalń z pominięciem przełęczy. Szare Płaszcze ścinały świerki i zwalały je w poprzek każdej takiej ścieżki. Zasypywały jary, wywołując lawiny.
Dzięki tym działaniom krasnoludy zdobyły wiedzę, która później zaważyła na losach bitwy. Traperzy spostrzegli, że gdy padnie któraś z wysokich, ciemnych postaci, pomioty wokół niej tracą rozum: kręcą się w miejscu, gryzą się nawzajem i rozłażą po lesie. Spostrzegli także, że postacie te strzegą się bardzo i nigdy nie idą na czele.
Traperzy zabili w tych dniach setki pomiotów. Brokk mówił mi potem, że było to jak czerpanie wody z rzeki wiadrem: rój ani nie zmalał, ani nie zwolnił, a luki po zabitych znikały, zanim traperzy zdążyli się oddalić.
Szare Płaszcze zapłaciły za te dwanaście dni drogo. Z jedenastu drużyn, które Brokk rozesłał w puszczę, w komplecie wróciły tylko trzy.
Rozdział V. O bitwie na przełęczy Grondwold
Lord Dwalin stanął na szczycie przełęczy, tam, gdzie las urywa się nad skalistym, kamienistym stokiem, a trakt wchodzi w gardło między dwoma garbami. Kamienni Strażnicy, elitarna gwardia Dwalina, stanęli na szczycie większego garbu, ze swoim Lordem pośrodku. Poniżej, w poprzek gardła, ramię przy ramieniu, ustawił się mur zielonych tarcz, w dziesięciu szeregach. Za grzbietem czekały balisty, wycelowane w miejsce, gdzie trakt wychodzi z lasu.
Pomioty przyszły o świcie. Nie było ani rogów, ani okrzyków. Był tylko chrzęst setek nóg na zmrożonym kamieniu i dźwięk, który świadkowie opisywali mi jako syk tysiąca kotłów naraz. Wylały się z lasu brunatną falą i runęły pod górę.
Ci, którzy stali na garbie, mówią, że w tej chwili cała przełęcz poniżej, od skraju lasu aż po zakręt traktu, zrobiła się brunatna i ruchoma, jakby zbocze ożyło. Między drzewami wciąż widać było kolejne pomioty, które dopiero nadchodziły. Ze stoku nie dało się dojrzeć końca roju. Na każdą tarczę w murze przypadało ich kilkanaście, a może i dwadzieścia.
Pierwszy grad bełtów z balist przyszpilił czoło roju do ziemi, lecz następne szeregi przeszły po martwych, nie zwalniając. Uderzyły w mur tarcz z taką siłą, że pierwsza linia cofnęła się o krok. Zapisuję to bez wstydu, bo wszyscy, z którymi mówiłem, zgodnie twierdzą, że był to jedyny krok, jaki tego dnia zrobili do tyłu.
Lord Dwalin wyszedł przed Kamiennych Strażników, na najwyższy głaz, tak by widziała go cała armia. Wyciągnął rękę ku wrogowi i zawołał. Słowa te przekazywano mi różnie, lecz najczęściej brzmiały one tak:
„Synowie kamienia! Góra nie ustępuje przed wiatrem ani przed robactwem! Stańcie jak góra, a niech pękną na nas jak fala na skale! Za Stoneshield!”
Cała armia odpowiedziała mu jednym okrzykiem: „Za Stoneshield!”. Ci, którzy go wydali, mówią, że echo wróciło do nich z obu grzbietów naraz.
Rozdział VI. O tym, jak stał mur tarcz
Rój nie miał końca. Na miejsce każdego zabitego pomiotu wchodziły trzy następne. Krasnoludy, które zabiły ich przed południem po kilkanaście, nie widziały, by ubyło ich choć trochę. Pomioty wspinały się po martwych i po żywych. Wbijały ostre jak włócznie nogi w szczeliny między tarczami i rozrywały szyk od środka. Te, które ginęły, padały na krasnoludów i przygniatały ich swoim ciężarem, a żywe pomioty szły dalej po ciałach poległych. Pierwszy szereg muru tarcz zginął w ciągu godziny. Drugi zajął jego miejsce, a potem trzeci. Pięciu braci Ulfgarssonów, kowali z Dolnej Kuźni, stało obok siebie w trzecim szeregu i poległo kolejno, zajmując miejsce po zmarłym.
Na lewym skrzydle, gdzie gardło przechodzi w urwisko, pomioty zaczęły wspinać się po skale, by obejść szyk. Tam stanęli kamieniarze z kompanii Haldrina Siwego, około trzystu krasnoludów. Wiedzieli, że jeśli ustąpią, rój wyjdzie na tyły i zetrze balisty. Nie ustąpili. Wieczorem z kompanii Haldrina żyło czterdziestu dwóch, a jego samego znaleziono pod martwym pomiotem, z toporem wbitym w jego paszczę aż po stylisko.
Prawe skrzydło trzymał hird z głębin. Kusznicy Thana Khorvalda strzelali salwami w czoło roju, a halabardnicy podcinali pomiotom nogi, zanim te zdążyły dosięgnąć szyku. Przez całe przedpołudnie ich szereg nie drgnął. Lecz krasnoludy z głębin całe życie spędzają w półmroku, a w południe słońce stanęło wysoko i odbijało się od śniegu tak jaskrawo, że wielu z nich walczyło niemal na ślepo. Wtedy właśnie jedna fala przedarła się przez prawe skrzydło i dotarła do balist. Ostrzał ustał, co spowodowało, że jedna z linii krasnoludów załamała się.
Wtedy właśnie Kamienni Strażnicy zeszli z garbu w sam środek roju, tam gdzie szyk pękał. Ci, którzy to widzieli, mówią, że czerwone płaszcze przecinały brunatną masę jak rozgrzany nóż przecina masło. Sześćdziesięciu wojowników zatkało wyrwę, której nie zdołałyby zatkać całe szeregi. Topory spadały i podnosiły się bez przerwy, a złote maski zbroczone były posoką aż po brwi.
Krew pomiotów, gęsta i ciemna, zalewała kamienie, a śnieg na stoku zrobił się czerwony od krwi obu stron. Tak mijał dzień. Krasnoludy stały, pomioty się nie kończyły, a wysokie ciemne postacie wysyłały nowe fale tam, gdzie szyk słabł. Kilka z nich trzymało się z tyłu, na skraju lasu. Inne, jak widzieli ci z garbu, kroczyły w samym środku roju, otoczone największymi bestiami, tak że żaden bełt ani topór nie mógł ich dosięgnąć. Ile ich było, tego nikt nie wiedział. Jedni mówili mi o dziewięciu, inni o kilkunastu.
Rozdział VII. O zasadzce Szarych Płaszczy
Lord Dwalin wiedział od Brokka, że rój bez pasterzy jest tylko stadem, a stado da się rozbić. Dlatego jeszcze nocą, zanim pomioty wyszły z puszczy, posłał kapitana Brokka i tych z Szarych Płaszczy, którzy przeżyli podjazdy, wąską ścieżką w bok, w gęsty las na zboczu przełęczy. Rozkazał im czekać, aż pasterze przejdą pod nimi za swoimi stadami.
Szare Płaszcze leżały pół dnia w śniegu, między powalonymi pniami i omszałymi głazami, nie rozpalając ognia i nie odzywając się słowem. Słyszały, jak na szczycie przełęczy giną ich bracia, i leżały dalej. Gdy wysokie postacie przeszły jarem tuż pod nimi, Brokk wstał i wskazał je ręką.
Pierwsza salwa łuczników spadła z obu stron jaru naraz. Zaraz za nią ze zbocza zbiegli toporzyści. Pomioty, które strzegły pasterzy, odwróciły się, lecz w gęstwinie, wśród pni i wykrotów, nie mogły rozstawić swoich długich nóg ani uderzyć całą masą. Szare Płaszcze walczyły tak, jak walczy się w lesie: nisko, szybko, od pnia do pnia. Każdy łowca wiedział, że stwór, któremu odrąbie się staw w kolanie, pada jak podcięte drzewo.
Zapisuję imię jednego z nich, Torvi Jarnsona, młodego trapera, bo sam mi tę rzecz opowiedział, a jego towarzysze ją potwierdzili. Gdy pająk wielki jak wóz przygniótł jego druha do ziemi, Torvi wbił mu topór w samą paszczę i trzymał tak długo, aż bestia przestała się rzucać. Odniósł przy tym rany, po których lewa dłoń już mu się nie domyka.
Dwóch pasterzy padło w jarze. Trzeci uszedł w głąb puszczy, a z nim jego straż. To jednak, co stało się potem, nie było tym, na co liczył Brokk. Pomioty z tylnych szeregów, które straciły swoich pasterzy, nie rozbiegły się po lesie. Zawróciły na odgłos walki i zwaliły się do jaru setkami, oszalałe, gryząc wszystko, co się ruszało, także siebie nawzajem. Szare Płaszcze, których było już ledwie kilkadziesiąt, zostały zamknięte w jarze z obu stron.
Kapitan Brokk Mchobrody zginął, osłaniając odwrót swoich ludzi na zbocze. Ostatni, który go widział, mówił mi, że stał na powalonym pniu z toporem w obu rękach i nie pozwolił nikomu zostać przy sobie. Z tych, którzy zeszli do jaru, wróciło jedenastu. Torvi Jarnson wyniósł na plecach swojego druha, tego samego, którego ocalił przed pająkiem. Druh zmarł, nim doszli do szczytu.
Rozdział VIII. O tym, jak pasterzy wyrąbano z roju
Na garbie Lord Dwalin widział, że tylna część roju zakotłowała się i zawróciła ku lasowi. Na stoku zrobiło się nieco luźniej i krasnoludy po raz pierwszy od świtu złapały oddech. Lord zrozumiał, że zasadzka dała mu chwilę, a nie zwycięstwo, i że jeśli tej chwili nie wykorzysta, nie dostanie drugiej.
Zebrał więc wszystkich, którzy jeszcze mogli iść naprzód: Kamiennych Strażników, hird z głębin i ochotników z hufców, w sumie kilkuset krasnoludów. Sam stanął na czele i poprowadził ich klinem w sam środek roju, ku najbliższemu z pasterzy. Mur tarcz pozostał na stanowiskach, by trzymać stok.
Tego, co działo się w środku roju, nie potrafię opisać dobrze, bo ci, którzy tam byli, sami nie umieli mi tego opowiedzieć. Mówili o ścisku tak wielkim, że nie dało się zamachnąć toporem, i o tym, że szli po ciałach, nie wiedząc, czy depczą pomioty, czy swoich. Mówili, że każdego pasterza otaczał krąg największych bestii, że każdy krąg trzeba było przebijać od nowa i że każdy kosztował dziesiątki zabitych. Pasterze nie uciekali. Walczyli włóczniami tak sprawnie jak nasi najlepsi wojownicy i niejeden krasnolud zginął od ich ręki, nim zdołał się do nich zbliżyć.
Pierwszego pasterza w środku roju zabił sam Lord Dwalin, toporem, który dziś wisi w sali Rady. Drugiego dosięgli kusznicy Thana Khorvalda. Trzeciego wzięło na topory czterech Kamiennych Strażników naraz i tylko jeden z nich wrócił do Stoneshield. Za każdym razem pomioty wokół zabitego pasterza traciły rozum. Lecz oszalały pomiot nie przestaje być groźny, przestaje tylko słuchać. Gryzł każdego, kto był najbliżej, i walczył dalej, dopóki go nie zarąbano, a takich były tysiące.
Przełęcz Grondwold była czysta dopiero o świcie następnego dnia. Ci, którzy przeżyli, nie wznieśli okrzyku zwycięstwa. Siedzieli w śniegu tam, gdzie stali, a wielu z nich płakało. Balisty, których obsługa nie spała od dwóch dób, biły jeszcze długo po tym, jak zabrakło celów, bo nikt nie miał serca kazać im przestać.
Rozdział IX. O poległych
Ciał pomiotów nikt nie zdołał policzyć. Palono je przez wiele dni w stosach wzdłuż traktu, a dym znad Grondwoldu widziano podobno aż na nizinach. Kwatermistrzowie szacowali, że legło ich ponad dwadzieścia tysięcy, ale sami przyznawali, że to tylko szacunki i że mogło ich być więcej. Wielu z tych, z którymi rozmawiałem, nie potrafiło mi powiedzieć, jak prawie trzy tysiące krasnoludów zdołało powstrzymać taką hordę.
Teraz muszę zapisać to, co najcięższe.
Z prawie trzech tysięcy krasnoludów, którzy o świcie stanęli na przełęczy, prawie dwa tysiące nie wróciło do domów. Kolejne setki wróciły na wozach, które sam liczyłem, i wielu z nich zmarło jeszcze tej zimy. Nie było w całej okolicy osady ani rodu, który nie straciłby syna, ojca albo brata. Z sześćdziesięciu wojowników z Hammerdalu wróciło jedenastu, a są wioski, do których nie wrócił nikt i które opustoszały na zawsze. Z trzystu wojowników hirdu przeżyło stu dwunastu. Thana Khorvalda wyniesiono z pola z odrąbaną ręką, lecz przeżył. Krasnoludy z głębin nie grzebią swoich pod gołym niebem, więc swoich poległych zniosły przez bramy do grobowców w podziemnych królestwach. Z Kamiennych Strażników, których było sześćdziesięciu, o świcie następnego dnia żyło jedenastu. Z Szarych Płaszczy, licząc tych, którzy padli w czasie podjazdów, żył może co piąty, a kapitan Brokk Mchobrody spoczął wśród poległych.
Poległych pochowano we wspólnym kurhanie na skalnym garbie, w tym samym miejscu, gdzie stał Lord Dwalin. Kopano go przez sześć dni. Lord sam niósł do kurhanu ciała Kamiennych Strażników, jedno po drugim, i nie pozwolił nikomu sobie pomóc. Kamień nad kurhanem nazwano Progiem Dwalina. Kowale Run wyryli na nim imiona wszystkich poległych, które zdołano ustalić. Zajęły cały kamień, od ziemi po szczyt, ze wszystkich czterech stron.
Nie wiem wiele o tym, co działo się w tym czasie w głębinach, bo krasnoludy z podziemnych królestw niechętnie o tym mówią. Wiem tyle, że walki pod górami trwały jeszcze długo po Grondwoldzie. Wiem też, że gdy na przełęczy padli pasterze, pomioty w głębinach zaczęły się podobno cofać, choć nikt nie umiał powiedzieć dlaczego. Than Khorvald mówił mi, że w samych podziemnych królestwach poległo więcej krasnoludów niż na Grondwoldzie. Których hal i których dróg pod górami nie odbito, tego mi nie powiedział.
Księgi poległych nie przepisuję tu w całości, bo zajęłaby więcej kart niż cała ta kronika. Leży w archiwum Rady i każdy może do niej zajrzeć.
Pasterzy, którzy zawrócili do puszczy, nie odnaleziono nigdy. Nie wiem, ilu ich było, ani dokąd poszli.
Rozdział X. O tym, co postanowiono po bitwie
Po powrocie do osady Lord Dwalin zwołał Radę i Kowali Run. Postanowiono wtedy rzeczy następujące, a ja zapisuję je tak, jak zapadły:
- Przejście, które otworzył Korgrim, zostaje zapieczętowane kamieniem, żelazem i runami, a przy pieczęciach stawać mają Kamienni Strażnicy.
- Osada przy bramach ma się stać twierdzą. Mur stanie dookoła doliny, a wyloty sztolni zostaną zamknięte bramami, które da się zaryglować. Nasi ojcowie nazwali osadę Stoneshield, Kamienną Tarczą, bo miała zasłaniać podziemne królestwa tak, jak tarcza zasłania pierś. Lord Dwalin rzekł, że odtąd osada ma zasłużyć na swoje imię.
- Czerwonej rudy z ruin nie wolno wydobywać ani nią handlować, pod karą wygnania. Kowale Run orzekli, że to ona zwabiła pomioty, i nikt nie chciał sprawdzać, czy zwabi je ponownie.
- Klan Ponurej Dłoni, w którego głębinach przejście otwarto, odpracuje winę swego wodza przy najcięższych robotach w kuźniach, aż Rada uzna dług za spłacony.
Od siebie dopisuję, z należną ostrożnością, że czwarty z tych wyroków wydał się wielu sprawiedliwy, a wielu okrutny. Ponure Dłonie nie stały przecież na przełęczy, a jeśli prawdą jest to, co się o nich mówi, to stały w kopalniach, gotowe zginąć. Nie mnie jednak sądzić, więc zostawiam to czytającemu.